PAMAMILING MAMUNTUKAN
Botu anting Karapatan, Butul anting Kasalpantayanan
King daratang a Mayo 2022, metung karing pek
amaulagang kaganapan a gampanan tamu anting Pilipinu apin ing pamaghalal tamu karing mamuntukan king kekatamung bansa, lalawigan, siyudad, o munisipalidad. King kamatutuanan, ing pamagbotu metung ya karing pekamaulagang karapatan at responsibilidad ning metung a Pilipinu. Inya pin, mayayagkat la ding baling metung kekatamu na makisanmetung king makasaysayang kaganapang iti. Kalupa na rin ning mesabi, anting metung a Katolikong talasalpantaya, mipapasyag ya ing kekatamung kasalpantayanan king pamakisanmetung tamu king halalan at lalung lalu na king pamagbotu ta mu agpang king kekatamung konsiyensiya.
Anting pamanyilip at pamamansin king makuleng kultura da ring kekatamung kapatad a Aeta, ali ya makalaut at maka-aliwa king karelang kultura ing kalupang kaganapan – ing pamamiling mamuntukan partikular na ing Indigenous Peoples Mandatory Representative (IPMR) para king karelang komunidad at para karing kapatad a katutubo. Ing mesabing aktibidad metung yang paralan king pamagpatibe king Section 17, Article 14 ning 1987 Philippine Constitution a nung nukarin mababanggit na ing estado kailangan neng kilalanan, galangan, at ipanlualu ing karapatan da ring katutubong komunidad ban apanatili da ing karelang kultura, tradisyun, ampong institusyon. Maliban kaniti, metung ya rin ing aktibidad bilang pamagpatutu king Section 16 ning RA 8371 a nung nukarin masasabi na ding katutubo at ding karelang katutubong komunidad atin lang karapatan ban makilahok at makisanmetung king pamangawang desisyun makapatungkul karing bage a makaapektu king karelang bie at karapatan at panyulung anting metung a komunidad. Inya pin mapipili la ding IPMR anting kinatawan da ring katutubo karing karelang local legislative council ampo policy-making bodies.
Anting pamipatutu kaniting mesabi, ing bawat Aeta barangay king Porac gimpanan de ing pamamiling IPMR Barangay anyang milabas a Disyembre 15, 2021. Bayu meganap ing aktibidad, meganap pa anyang Nobyembre 17 ampo 23, 2021 ing pamagbalangkas at pamag-validate king local guidelines ning IPMR Selection. Matingkad a punto a mebanggit king local guidelines apin ing kaulagan ning sistema ning IPMR. Mebanggit na ing sistema ning IPMR parte ne ning pamagkilala ning estado king karapatan da ring katutubo para king lupaing ninuno, hustisyang panlipunan ampo pantao, pansariling pamamahala, ampo ing integridad ning karelang kultura. King municipal level, pamangilala ne iti ning Porac LGU ing karapatan da ring katutubong Aeta a mika-kinatawan king Sangguninag Bayan ning balen. Katataulian, ing sistemang IPMR metung yang behikulo para karing karapatan na da ring katutubo ampo ban apasyag da ing karelang interes king Sangguniang Bayan.
Maliban pa kaniti, mesabi la rin king mebalangkas a local guidelines ding paralan ning pamag-endorsu ning nominasyun at ning mismung pamamili. King paralan ning pamag-endorsu, kailangan ing direktang pamipasyag ning nominasyun ning metung a katutubo. Makanyan din ipabalu ya ing nominasyun king National Commission on Indigenous Peoples (NCIP), Indigenous Peoples Structure (IPS), ampo Indigenous Peoples Organization (IPO).
King paralan ning pamamili, bayu ing aldo ning pamamili kailangan pa ing community meeting ban ipabalu ing ganapang aktibidad. King mismung aldo ning pamamili, ing magamat a paralan apin ing orihinal dang paralan ding katutubong Aeta gamit ing butul ning mais, balatung, o aliwa pang butul na ning tanaman da. Ding maliaring makisanmetung king pamamili apin ding edad 14 patas. Makanyan din, ing manimuna king pamamili apin ing NCIP kambe na ning COMELEC a italaga ning barangay. Ding aliwang NGO, kalupa ning SACOP, a mamantabe karing katutubo mayayagkat la naman ban maging testigo. Kayari ing pamamamili, ing pekadakal a ikuang butul ya ing mitalagang IPMR.
King Barangay Sapang Uwak, Porac, nung nukarin ya tinalakad anting testigu ing SACOP, meganap ya ing aktibidad king Tourism Office ning mesabing barangay. Meg-umpisa ya ing pamamili alas 9 ning abak anggang alas 3 ning gatpanapun. Ding sablang purok ning barangay kambe ing Sitio Pidpid mekisanmetung king pamamili. Ing menimuna king aktibidad apin I Jun Tiglao ibat king Pampanga Community Service Center ning NCIP. Sinaup la naman ding miyembru ning COMELEC a telaga ning barangay ban maging masalese ing pamamili. Ding kandidatu para king IPMR barangay apin di Bert Lansang, Villegas Cosme, Abrina Layug, ampo i Abigael Serrano. 329 la ding sablang katutubong mekisanmetung king pamamili.
Kalupa ning mebanggit king paralan, kuma yang metung a butul ing metung katutubo at ilage ne iti king metung a bote a nung nukarin ya makapaskil ing larawan at lagyu ning pilinan ng kandidatu. Ing paralang iti, pauaga ne ing makule dang kultura at tradisyun ding katutubong Aeta. Kayari na niti, midinan yang indelible ink king kuku anting tanda ning karelang pamagbotu. Karas ning takdang oras ning pamamupus ning pamamili, penimunan ne ning NCIP at COMELEC ing pamamilang butul kambe da ring mapilang miyembru ning komunidad. King mesabing pamamili para king IPMR ning Barangay Sapang Uwak, menyambut ya i Bert Lansang a menikwang 122 a butul.
Anting metung a mepili, kailangan ning IPMR Barangay kilub ning 3 banuang terminu ing pamanagun karing meeting at pamisabi ning bawat katutubong komunidad at ning IPO ampo IPS a patungkul king karelang karapatan anting katutubo, lupaing ninuno, kultura, ampo panyulung. Makanyan mu rin, kailangan ng makisanmetung king pisasabian kambe ning Sangguning Bayan ning Porac patungkul king pamagplano, polisiya, ampo programa a makaapekto karela anting katutubong komunidad. Katataulian, kailangan ning IPMR a ibaba ing nanu mang pisasabian ampo manyad ampo makiramdam karing mungkahi ding kapwa katutubo king kayang barangay.
Kalupa na sana ning butul a ginamit king pamamili, lumabung pa sana ing kasalpantayanan da ding kapatad tamung Aeta kapamilatan na ning pamakisanmetung at pamisaupan da para king karelang bie, karapatan, kultura, ampong panyulung. Makanyan din miyubug ya sana ing kasalpantayanan at miwangis ya kang Kristo, ing mayap a pastul, ing mepiling IPMR. Ini sanang pamagbotu da ing maging panumpisa da ding kapatad a Aeta ban lalung isulung da ing karapatan da para karing tutuki pang henerasyun da ring katutubo.
